The Big Lebowski؛ فلسفۀ سخت نگرفتن

وقتی فیلم The Big Lebowski به کارگردانی برادران Coen برای اولین بار در سال ١٩٩٨ اکران شد، کسی فکرش رو هم نمی‌کرد که این فیلم چه اثری بر فرهنگ عامه خواهد گذاشت؛ از پارتی‌های تِم‌دار، کلوب‌های طرفداری، نوشیدنی‌های الکلی و فستیوال‌های سالانۀ الهام گرفته از فیلم تا مکتب متاثر از فلسفۀ زندگی شخصیت اصلی فیلم، The Dude، به اسم Dudeism. این مکتب که نگرش نوینی به Daoismه، توسط آقای Oliver Benjamin (روزنامه‌نگار) در سال ٢٠٠۵ بنیانگذاری ‌شده و تا به امروز حدود ۵٠٠ هزار مُبَلغ داره! جالبه بدونید که هر سال در روز انتشارِ فیلم (۶م مارچ)، طرفداران The Big Lebowski، روزِ The Dude (یا Day of the Dude) رو جشن می‌گیرن. دیگه The Big Lebowski تنها یک فیلم نیست و تبدیل به یک سبک زندگی شده. آقای Roger Ebert "نگرش و رفتار" ارائه شده در این فیلم رو دلیل محبوبیت The Big Lebowski خونده؛ نگرش و رفتاری که از کاراکتر The Dude سر می‌زنه. در صحنۀ آغازین فیلم، بوته خاری غلتان دیده می‌شه که توسط باد در خیابون‌های لس‌آنجلس به اینطرف و اونطرف قِل داده می‌شه. این اشاره به شخصیت ساده‌گیر، تابع و بیخیال The Dude داره. درست مثل بوتۀ خار، دنیای پُر از آشوب اطرافِ The Dude او رو به ماجراجویی عجیب و غریبی وارد می‌کنه. پیام فیلم در اینه که اگه مقاومت در برابر جهت زندگیمون رو کنار بگذاریم و همگام بشیم با جریان اتفاقات، شاید بتونیم تجربه‌های جالب‌تری رو وارد زندگیمون کنیم. البته که The Dude در پی تجربه‌های عجیب و غریب نیست و دنبال آرامش و ثباته و در طول فیلم با وقوع این اتفاقات دیوونه‌کننده، در تلاشه تا ریلکسی زندگیش رو حفظ کنه. اون بیشتر از اینکه دنبال حل کردن معمای آدم‌ربایی باشه، در پی حفظ آرامش و بقولی cool بودن زندگیش و دوری از دردسره. پس هدف اصلی فیلم در اینه که چطور The Dude با وجود این همه هرج و مرج دور و برش که آرامش درونش رو هدف گرفته، cool بودن یا به عبارتی Dude بودن خودش رو حفظ می‌کنه؟

یکی از معروف‌ترین جملات فیلم "The Dude خودش رو تطبیق میده"س که رفرنسیه به جمله‌ای در فیلم The Night of the Hunter (١٩۵۵) که می‌گه "خداوند فرزندان رو نجات می‌ده. باد می‌وزه و بارون سرده. ولی اون‌ها خودشون رو تطبیق می‌دن". برادران Coen با چنین عبارتی, به The Dude حس معصومانۀ کودکی رو بخشیدن که پشتکارش رو علی‌رغم اتفاقات هولناک از دست نمی‌ده. این عبارت می‌تونه رفرنسی به آیۀ ١:۴ از کتاب جامعه بن داوود از بخش عهد قدیم کتاب مقدس یهودیان باشه که میگه "نسلی می‌میرد و نسل دیگری می‌آید ولی زمین همیشه خود را تطبیق می‌دهد". این به ثابت موندن The Dude با وجود هرج و مرج اطرافش اشاره داره. The Dude نماد زندگی منفعلانه‌ به دور از هرج و مرجه. او مجرده و به نظر نمیاد به دنبال همسر باشه، بیکاره و علاقه‌ای به استخدام شدن در جایی نداره، درگیر ثابت کردن قدرت و تسلط مردونه نیست و دنیا اون رو به شکل یک بازنده می‌بینه. ولی جدایی The Dude از احساسات سمی اطرافش و اینکه دنبال هیجان یا جاه نیست و فقط توازن و آرامش می‌خواد، حسی معنوی شبیه به فلسفۀ بودیسم یا تاویسم بهش داده. حتی در جایی از فیلم راوی با جملۀ "چه خوبه که The Dude هست که مصائب ما گناهکاران رو با بیخیالی و ساده‌گیریش از رو دوشمون برداره"، او رو در مقام مسیح می‌گذاره.

در ابتدای فیلم راوی میگه "Sometimes there's a man... Well, he's the man for his time and place. He fits right in there and that's the Dude". در نگاهی ظاهری شاید این برداشت بشه که منظور اینه که "گاهی اوقات یه نفر هست که مَردِ زمان و مکانش می‌شه و با شرایط اطرافش کاملا همخونی داره. اون مرد کسی نیست جز The Dude". ولی The Dude یه هیپیِ دهه‌ ۶٠یِ پا به سن گذاشتس که در دهۀ ٩٠ به جای پیدا کردن کار مثل والدینش (توصیۀ آقای Lebowski بزرگ به The Dude در اولین دیدارشون) ترجيح داده تا بیخیال و حتی تنبل باشه. پس جملۀ "The Dude کاملا با شرایط اطرافش همخونی داره" که راوی در اول فیلم می‌گه کمی عجیب به نظر می‌رسه چون او واقعا همگام با زمان و مکانش نیست و یه جورایی نقطۀ مخالف "مردِ زمانه"ی خودش در دهۀ ٩٠ه؛ او در اوج بحبوحۀ جنگ خلیج فارس، خودش رو یک پاسیفیست (مخالف با جنگ یا خشونت) می‌دونه و در ابتدای دهه‌ای که با رونق بالای اقتصادی همراه بود، بی‌انگیزه‌ و بدون دستاورده. پس وقتی راوی می‌گه "he's the man 'for' his time and place" (حرف اضافۀ for زمانی به کار می‌ره که در شخص یا چیزی برای فرد یا چيز دیگه‌ای منفعتی باشه) منظور "مردی به نفع زمانۀ خودش"ه. چون احتمالا دهۀ ٩٠ میلادی به آدم‌هایی مثل The Dude که طرز تفکری متفاوت با نُرم اجتماع دارن احتیاج داشته.

(اسپویلر ←) داستان The Dude فقط به عصر خودش محدود نمی‌شه و اون بوته خار غلتان اول فیلم، مثل راه حلیه برای جنون حرکت به جلوی بشر در هر عصر. در انتهای فیلم هم راوی می‌گه که "می‌دونم که یه Lebowski کوچیک در راهه" که ظهور افراد بیشتری مثل The Dude در آینده رو نوید می‌ده.

کاراکترهای فیلم مخلوطی از شخصیت‌های متفاوت و متضادن که هم‌خونی زیادی با هم ندارن؛ کاراکتر Jesus Quitana از یک تئاتر با عنوان Mi Puta Vida که در سال ١٩٨٨ اجرا می‌شده و در اون آقای John Turturro نقش یه کودک‌آزار رو اجرا می‌کرده، الهام گرفته شده. Maude Lebowski یه هنرمند آوانگارد، فمینیست، قدرتمند و افسونگرِ femme fatale مودی و احتمالا همجنسگراس که از روی خانم‌ها Yoko Ono (همسر آقای John Lennon) و Carolee Schneemann (که برهنه و سوار بر تاب نقاشی می‌کرد) شخصیت سازی شده و اینکه دوست داره از مردی بچه‌دار بشه که هم اسم باباشه جای سوال داره. شخصیت Jeff "The Dude" Lebowski بر اساس آقای Jeff Dowd ساخته و پرداخته شده. آقای Dowd همونطور که در صحنۀ هم‌آغوشی The Dude و Maude از زبون Jeff گفته می‌شه، نویسندۀ The Port Huron Statement و یکی از افراد گروه ضد جنگ Seatle Seven در دهۀ ۶٠ میلادی بوده. ایشون تهیه‌کنندۀ فیلم‌های هالیوودی و پدرخواندۀ سینمای مستقله و رفقاش The Dude صداش می‌کنن. شخصیت Walter Sobchak که سرباز سابق جنگ ویتنامه، عصبیه و مدام راجع به یهودی شدنش صحبت می‌کنه، از آقای John Milius (نویسندۀ Apocalypse Now و کارگردان فیلم Conan the Barbarian)، آقای Lew Abernathy (نویسنده، بازیگر و سرباز سابق آمریکا در جنگ ویتنام) و آقای Peter Exline (یکی از دوستان برادران Coen، سرباز سابق جنگ ویتنام و از دست‌اندرکاران سینما) الهام گرفته شده. جالبه بدونید که صحنۀ کارآگاه بازی The Dude و Walter برای پیدا کردن نویسندۀ تکلیف شبی که در ماشین The Dude پیدا کرده بودن، از اتفاقی واقعی الهام گرفته شده؛ وقتی آقای Exline برای تحویل گرفتن ماشینش که پیشتر دزدیده شده بود به پارکینگ پلیس می‌ره، متوجه برگۀ تکلیف مدرسۀ یه دانش‌آموز در داخلش می‌شه. پس برای رسمی به نظر رسیدن، کت و شلوار می‌پوشه و بهمراه آقای Lew Abernathy به خونۀ بچه ‌می‌ره و برگۀ تکلیف رو در کاور پلاستیکی به عنوان مدرک صحنۀ جرم رو می‌کنه. پدر دانش‌آموز هم درست مثل فیلم یک مرد مسن بوده که روی تخت بیمارستانی وسط هال دراز کشیده و به کمک کپسول تنفس می‌کرده. جملۀ "این فرش روح و جون این خونه‌س" (اجزای خونه رو کنار هم نگه‌داشته) که ۵ بار در فیلم تکرار می‌شه رو برادران Coen وقتی یک شب برای صرف شام به خونۀ آقای Exline رفته بودن ازش شنیدن. آقای Exline تعریف کرده بوده که "همسایه‌م این فرش رو انداخته بود بیرون، ولی من آوردمش تو خونه و الان شده روح و جون خونه‌م".

شخصیت The Dude در نظر اول پُر از تناقضه؛ به نظر می‌رسه که روحیه‌ای ریلکس و بی‌خیال داره ولی وقتی کسی مزاحم آرامشش بشه تبدیل به آدمی عصبی می‌شه و بی‌خیال موضوع نمی‌شه. اصلا همین حساسیت بالاش روی چیزهای کوچیکه که تو این دردسر انداخته‌ش. ولی این سبک زندگیِ "سخت نگیر هیچی رو"ش به این معنی نیست که هیچ چیز رو به هیچ جاش حساب نکنه. در فیلم می‌بینیم که وقتی Bunny با اشاره به دوست پسرش که در استخر خوابش برده می‌گه "اون هیچی به هیچ جاش نیست... و یه پوچ‌گراس"، The Dude جواب می‌ده که "اُه، چقدر باید خسته کننده باشه" (اشاره به این داره که بیخیال بودن باید خیلی کسالت‌آور و خسته‌کننده باشه که این بابا وسط استخر خوابش برده). آرامشی که The Dude بهش رسیده به خاطر تمرکز زیادش روی مسائل تحت کنترلشه. آرامشش به روتین زندگیش وابسته‌س؛ اینکه داخل خونه‌ عینک آفتابی بزنه، بولینگ بازی کنه، نوشیدنی White Russian بخوره، به حمام بره، سیگاری بار بذاره و به Bob Dylan گوش کنه. اون عاشق سالن بولینگه چون اونجا همیشه یه روتین خاص تکرار می‌شه. اون سالن مثل معبد و عبادتگاه مقدس کاراکترهای فیلمه که اونجا به آرامش روحی می‌رسن. این عشق به بولینگ و طبیعت تکرار شوندۀ این بازی و تبدیل شدنش به یه روتین، نشون‌دهندۀ تمایل The Dude به ثابت بودن شرایطه. این تطبیق پیدا کردن The Dude با تکرار زندگیه که او رو به خوشی و آرامش رسونده؛ اینکه روزهاش رو با چیزهایی که دوست داره و فعالیت و نوشیدنی مورد علاقه‌ش پُر کرده.

بسته به نگرش مخاطب، شخصیت The Dude می‌تونه حکم خدا روی زمین یا یه بازندۀ به تمام عیار رو داشته باشه. از نظر دنیایی که The Dude رو در برگرفته، او یه بیکار تنبله. در نظر Jeffery Lebowski و دخترش، The Dude یه آدم بی‌ارزش و بی‌خطره، پس ازش سوءاستفاده می‌کنن. موضوع جالب‌تر می‌شه وقتی می‌فهمیم که اسم فیلم هم به The Dude اشاره نمی‌کنه و منظور از The Big Lebowski آقای Jeffery Lebowskiه.
این در فهرست اسامی بازیگران آخر فیلم مشهوده و در طول فیلم هم بارها The Dude از اینکه Lebowski خونده بشه ابراز انزجار می‌کنه. حتی یکبار به Jeffery Lebowski بصورت The Big Lebowski اشاره می‌کنه. او اصلا نمی‌خواد که The Big Lebowski یا اسمی که یه پولدار بزرگ روی خودش می‌ذاره باشه. او با تصویری که The Big Lebowski از "موفقیت" ترسیم کرده مخالفه. شکاف اصلی فیلم بین این دو کاراکتر هم اسمه. در ابتدا به نظر می‌رسه که The Big Lebowski هر چیزی که می‌خواد رو داره ولی بعدتر مشخص می‌شه که متقلبی بیش نیست و در واقع این The Dudeه که برندۀ زندگیشه.

استقبال از سبک زندگیِ "تطبیق دادن و کنار اومدن"ِ The Dude در چند سال گذشته نشون دهندۀ اینه که مردم دوست دارن تا این مِلاک موفق بودن یه "مرد" که به زمخت، قدرتمند و مردونه بودن، رسیدن به دستاوردهای مختلف و به یدک کشیدن اسمی بزرگ خلاصه می‌شه رو به چالش بکشن، ساده و خاکی باشن و از مادیات دوری کنن. شاید اگه آدم‌ها به جای تلاش برای The Big Lebowski شدن یکمی مثل The Dude شُل کنن، دنیای بهتری رقم بخوره.

علاوه بر تاثیر این فیلم در ایجاد یک سبک زندگی جدید، انتشار The Big Lebowski در سال ١٩٩٨ باعث پیدایش سبک جدیدی در دنیای سینما شد. فیلم The Big Lebowski تقریبا بر اساس رمان The Big Sleep نوشتۀ آقای Raymond Chandler ساخته شده و حالت اپیزودیک اون یادآور مجله‌های پالپ فیکشنِ آقای Chandler مثل Finger Manه. انگار که The Big Lebowski مجموعه‌ایه از قسمت‌های مجزا و مستقل که هر کدوم از ارزش خاصی برخورداره. آقای Joel Coen، کارگردان فیلم، در مصاحبه‌ای گفته که "The Big Lebowski مثل آثار Chandler، پلاتی پیچیده داره که نهایتا از اهمیت بالایی برخوردار نیست". تشابهات The Big Lebowski با سینمای نوآر و در عین حال تفاوت‌هاش باعث بوجود اومدن ژانر جدیدی از فیلم نوآر که مجلۀ Slate اون رو slacker noir (کلمۀ slacker به معنی آدم تنبل و از زیر کار در روئه) نام‌گذاری کرد، شد. Slacker noir یه جورایی از پیوند دو سبک فیلم نوآر و کمدی stonner بوجود اومده و stonner noir هم خونده می‌شه. این سبک کلی از اِلِمان‌های اصلی فیلم نوآر مثل جَو تاریک و مشکوک، femme fatale، سیگار کشیدن (البته در stonner noir علف ترجیح داده شده) و یه نقش اصلی بی‌روح که کتک‌خورشم ملس باشه و در طول داستان دم به دم ازش سوءاستفاده بشه رو داره. شباهت اصلی سینمای slacker noir ِ فیلم برادران Coen با سینمای نوآر، در الگوی متمایز و فُرم دار دیالوگ‌هاشه. تا حدی که دیالوگ‌های به یاد موندنی The Big Lebowski بیشترین ارجاعیات رو در دو دهۀ گذشته داشته. تفاوت بارز این فیلم با فیلم نوآر در اینه که شخصیت اصلیش به جای کارآگاه یا شخصیت‌های "مردونه"ی فیلم نوآر (مثل Humphrey Bogart) یه آدم بی‌خیال و ریلکس ولی بدشانسه که به جای اینکه درگیر رمزگشایی از یک معما بشه، در تلاشه تا خودش رو از اون معما خارج کنه. تنها هدف The Dude گرفتن غرامت برای فرششه. ولی همین هدف کوچیکه که او رو به اعماق این دردسر هول داده که تنها راه خروجش، حل کردن معماس. کمدی slacker noir فیلم هم از روش‌های غیر مرسومی که The Dude برای حل این معما اتخاذ می‌کنه بیرون میاد. این ژانر جدیدِ زاییده شده از فیلم، در سبک زندگی The Dude که باحال بودن، پذیرش بی‌معنی بودن زندگی، مشتی‌گری و در پی آرامش بودنه خلاصه می‌شه.

این فیلم در بزرگداشت فیلم‌های نوآر عصرهای پیشتر به خصوص (همونطور که از اسمش هم پیداست) فیلم The Big Sleep (١٩۴۶) ساخته شده و نوشیدن مدام The Dude اشاره‌ایه به نوشیدن پی‌در‌پی ویسکی توسط آقای Humphrey Bogart در این فیلم. ولی انتخاب White Russian که بخاطر طعم خوشمزه‌ش در مقایسه با ویسکی، کوکتل خیلی مردونه‌ای هم به حساب نمیاد خیلی مهم و نشون‌دهندۀ شخصیت The Dudeه. در طول فیلم بارها ترانۀ The Man in Me (مَردِ درونم) از آقای Bob Dylan به گوش می‌رسه؛ ترانه‌ای راجع به مردها، ارتباطشون با جنس مخالف و حتی مورد سوءاستفاده قرار گرفتنشون توسط خانم‌ها. تِم The Big Lebowski برادران Coen در تضاد کامل با "مردونگی سمی" (در اپیزود مربوط به The Lighthouse توضیح داده شده) در فیلم‌های نوآره. اینجا خبری از نجات دادن زنان آسیب پذیر و گرفتن بازو و به آغوش کشیدن‌های محکم مردونه نیست و این The Dudeه که تحت تسلط زن‌های سوءاستفاده‌گر قرار می‌گیره. مثلا Maude Lebowski به او به شکل یه اهدا کنندۀ اسپرم نگاه می‌کنه نه مرد زندگی. حتی در ابتدای فیلم، در صدای راوی داستان که اتفاقا ظاهری "مردونه"، لوتی مسلک و کابوی‌گونه داره، وقتی از کلمۀ "مرد" برای توصیف The Dude استفاده می‌کنه، کمی دودلی احساس می‌شه. The Dude رو دنیای "مردونگی سمی" اطرافیانش در برگرفته.
در ابتدای فیلم وقتی در خونۀ خودش توسط دو مرد مورد حمله قرار می‌گیره، یکی از مهاجمین به روی فرش The Dude ادرار می‌کنه، درست همونطور که بعضی حیوانات نَر برای ثابت کردن و تعیین قلمروی خودشون دست به این کار می‌زنن. روی دیوار خونۀ آقای Lebowski تابلوی "مردِ" سال مجلۀ Times و عکسی کات شده از آقای Lebowski و خونوادۀ Reagan دیده می‌شه که توش خبری از تصویر آقای Reagan نیست و او و خانم Nancy Reagan در کنار هم به چشم می‌خورن (نشون دهندۀ حس رقابت و تمامیت‌خواهی مردونۀ ایشون داره). Walter یه مرد قلدر و عصبیه که نظرهای مخالف خودش رو با فریاد و اعمال خشونت جواب می‌ده. وقتی سه "پوچگرا" وارد خونۀ The Dude می‌شن، تهدید می‌کنن که اگه طبق خواسته‌شون عمل نکنه، آلت (نماد مردونگی) او رو می‌بُرن.

اشارات متعددی در فیلم The Big Lebowski به رمان Alice Adventures in Wonderland از Lewis Carroll وجود داره. مثلا هر دو کاراکتر The Dude و Alice در ابتدای داستانشون، شخصیت‌هایی بی‌خیالن و فلسفۀ زندگیشون آسون گرفتن و توجه نکردن به مشکلاته. هر دوی اون‌ها در توهماتشون تغییر سایز می‌دن. کلید بزرگ آویزون روی دیوار خونۀ آقای Jeff Lebowski، اسم کاراکتر همسر آقای Lebowski که Bunny (به معنی خرگوش)ه، شماره پلاک ماشینش که کلمۀ Lapinه (در فرانسوی به معنی خرگوش نَره) و در کل ماموریت پیدا کردن Bunny (خرگوش) که به The Dude (مثل Alice) سپرده می‌شه، از تشابهات دیگۀ بین دو داستانه. وقتی نوچه‌های Maude Lebowski ضربه‌ای به سر The Dude می‌زنن و می‌فرستنش به عالم هپروت، در توهماتش داخل سوراخ توپ بولینگ می‌ره که اشاره‌ی‌ دیگه‌ایه به داخل شدن Alice به سوراخیه که خرگوش در داستان Alice in Wonderland کنده. این رفرنس‌ها می‌تونن کلیدی برای حل معمای فیلم باشن که در اون The Dude همون Aliceه که به دنبال خرگوش وارد ماجرایی عجیب و غریب می‌شه و Maude Lebowski همون ملکۀ سرخه و تمام اتفاقات زیر سر او و نقشۀ اونه. در اینجا ملکۀ سرخ به جای صدور دستور بریدن سر افراد، ترجیح می‌ده تا از پوچ‌گراها برای بُریدن آلت مردونه‌ کسانی که سر راهشن استفاده کنه. ارتباط Maude با پوچ‌گراها رو می‌شه با داشتن صفحۀ موسیقی اون‌ها و تابلوی بزرگ قیچی در خونۀ Maude توجيه کرد. با در نظر گرفتن این فرضیه، دو نوچه‌ای که در اول فیلم سر The Dude رو داخل کاسۀ توالت می‌کنن می‌تونن Tweedledum و Tweedledee، شخصیت Walter می‌تونه وال، Donnie می‌تونه نجار و Jackie Treehorn می‌تونه Mad Hatter از داستان Alice باشن.

حالا که تا اینجا با چشم_سوم بودید، نظرتون رو به این چند نکتۀ جالب از فیلم جلب می‌کنم.

× در ابتدای فیلم، The Dude رو در یک فروشگاهِ Ralph's می‌بینیم که برای خرید یک بطری شیر، چکی به مبلغ ۶٩ سنت به تاریخ ١١ سپتامبر سال ١٩٩١ می‌کشه. در همون موقع تصویری از جلسۀ مطبوعاتی ۵م آگوست سال ١٩٩٠ آقای George H. W. Bush در محوطۀ کاخ سفید از تلویزیون فروشگاه درحال پخشه که جملۀ "این تجاوز تحمل نمی‌شه" رو به زبون میاره. این یعنی The Dude اونقدر بی‌پوله که برای پرداخت ۶٩ سنت، چکی با تاریخ برداست سال بعد می‌کشه. البته این صحنه بعدها کلی جنجال به پا کرد. چون تاریخ چک درست ١٠ سال قبل از حملۀ تروریستی القاعده به برج‌های دوقلوی‌ نیویورکه و جمله‌ای که Bush پدر در این صحنه می‌گه اشاره به حملۀ عراق به کویت و ورود آمریکا به این جنگ داره.
× یکی از قلچماق‌های Treehorn که روی فرش The Dude ادرار می‌کنه، بهش می‌گه "Ever thus to deadbeats, Lebowski!" (جزای آدم بدهکار همینه، Lebowski). این جمله یه جورایی از عبارت لاتین "Sic semper tyrannis!" (این است سرانجام ستمکار) گرفته شده که می‌گن قاتلین Julius Caesar و Abraham Lincoln در هنگام ترور کردنشون به زبون آوردن.
× اینم طرز تهیۀ کوکتل White Russian:
دو شات ودکا، یک شات عصارۀ الکلی قهوه (مثل Kahlua)، کمی خامۀ زده شده و نهایتا مقداری یخ.