عنکبوت و Holy Spider؛ یک جنایت، دو روایت

دیروز فیلم "عنکبوت" (۱۳۹۸) به کارگردانی اقای ابراهیم ایرج‌زاد رو تماشا کردم. عنکبوت روایتگر جریان قتل‌های زنجيره‌ای سعید حنایی از ۷م مرداد ۱۳۷۹ تا ۱۶ مرداد ۱۳۸۰ در مشهده که به قول خودش طی "اقدام بر علیه زنان خیابانی" جون شونزده زن تن‌فروش رو گرفت. حنایی بدلیل پیچیدن موکت به دور قربانی‌هاش که شباهت زیادی به شیوۀ تنیدن تار عنکبوت به دور طعمه‌ش داشته به قاتل عنکبوتی معروف شد و نهایتا در ۲۸م فروردین سال ۱۳۸۱ در محوطۀ زندان مرکزی مشهد به دار آویخته شد. ایشون تا لحظۀ مرگ هم از کردۀ خود ابراز پشیمونی نکرد و متاسفانه برادران، مادرِ همسر، پسرِ خردسالش و بسیاری از عوام او رو یک "قهرمان" قلمداد کردن. بعد از اعلام دستگیری حنایی، آقای مازیار بهاری که در انتظار گرفتن مجوز برای سفر به افغانستان و پوشش خبری سقوط طالبان بود، به همراه خانم رویا کریمی‌مجد طی فقط یک روز، مصاحبه‌هایی با حنایی و همسر، مادر، فرزند، برادران و دوستانش ترتیب داد که بعدا تحت مستندی به نام "و عنکبوت آمد" منتشر شد که هیچ‌وقت موفق به کسب مجوز پخش در ایران نشد. هفده سال بعد از انتشار مستندِ آقای بهاری، فیلم "عنکبوت" با بازی فوق‌العادۀ آقای محسن تنابنده و خانم‌ها ساره بیات، شیرین یزدان‌بخش و ماهور الوند، پروندۀ حنایی رو با کمی تغییر به جلوی دوربین آورد. علاوه بر بازی‌های باورپذیر، فیلم نكات مثبت بسیاری داره؛ دیالوگ‌ها فکر شده‌س، طراحی لباس و صحنه و گریم فیلم واقعا حرفه‌ایه، سینماتوگرافی آقای محمود کلاری مثل همیشه عاری از پیچیدگی‌های اضافیه و پُره از کادربندی‌های چشم‌نواز. خط داستانی فیلم به شکلی تغییر داده شده تا هم کشش بیشتری در بیننده ایجاد کنه و هم پیام اخلاقی جالبی رو برسونه. (اسپویلر ←) در تیتراژ اول فیلم حنایی رو می‌بينيم که در مقام یک بنا درحالِ "سفیدکاری" و ایرادگیری از دیواری خشتی و سیاهه. این اشاره به تلاش کاراکتر در جهت (اصطلاحا) اصلاح جامعه از فساد داره.

تمام دیوارنویسی‌هایی که در فیلم می‌بينيم (مثلا تشویق به امربه‌معروف) نشون از فرهنگ مردم و تشویق حکومت به دخالت مردم در آمور اجتماعی-مذهبی داره.

دامن پوشوندن دختر خردسال خانواده توسط مادربزرگ و دیوارکشی برای جدا کردن محل خواب خواهر و برادر خردسال هم باز اشاره‌ایه به ذهنیت کهنه و مذهبی حاکم بر خانوادۀ حنایی. چیزی که شاید بشه به عنوان نکتۀ منفی در نظر گرفت تفاوت زیاد داستان با واقعیته. متوجه این نکته هستم که با یک فیلم مستند طرف نیستیم و کارگردان دستش بازه تا تغییراتی در داستان اصلی بوجود بیاره. مثلا اینکه در فیلم، همسر حنایی از کارش ناراحت می‌شه و با شوهرش برخورد می‌کنه، بسیار بهم چسبید. ولی اینکه تمام قتل‌ها به گونه‌ای به تصویر کشیده شد که حنایی به محض ورود خانم‌ها به خونه‌ش اون‌ها رو کشته و این عمل بعد از همبستری با اون‌ها نبوده، یکمی تو ذوقم زد. مسئله‌ای که کمی باورپذیری بازی بازیگرها رو تحت تاثیر قرار می‌ده، عدم داشتن لهجۀ مشهدی اون‌هاس؛ مخصوصا در مورد کاراکتر مادر.

(اسپویلر←) بعد از مستند "و عنکبوت آمد" (١٣٨٠) و فیلم "عنکبوت" (١٣٩٨)، فیلم "عنکبوت مقدس" (١۴٠١) به کارگردانی آقای علی عباسی و نویسندگی مشترک ایشون با آقای افشین کامران بهرامی، سومین اثر بلند راجع به فاجعۀ قتل‌های زنجیره‌ای سعید حنایی (از مرداد ١٣٧٩ تا مرداد ١٣٨٠ در مشهد) بود که تماشا کردم. درست مثل فیلم سال ١٣٩٨ آقای ابراهیم ایرج‌زاد، هویت قاتل "عنکبوت مقدس" از ابتدای فیلم مشخصه؛ مردی از سطوح فرهنگی پایین جامعه با عقایدی مذهبی که زنان روسپی رو عامل شر و فساد موجود در جامعه می‌دونه، درست همونطور که در مستند آقای مازیار بهاری شاهدش بودیم. با این حال اقتباس‌های آقایون عباسی و ایرج‌زاد از این ماجرا کمی متفاوت از واقعیته. مثلا همونطور که پیشتر در نقد فیلم "عنکبوت" نوشتم اشاره نکردن به همبستری قاتل با مقتولین قبل یا بعد از ارتکاب جرم خیلی تو ذوقم خورد ولی ایدۀ برخورد تند کاراکتر همسر حنایی باهاش بعد از پی‌بردن به ماجرا رو خیلی دوست داشتم. فیلم آقای عباسی پا رو یه قدم فراتر گذاشته و با خلق کاراکتری جدید که به عنوان زنی خبرنگار بصورت مستقیم وارد پروسۀ تحقیق و به دام‌اندازی قاتل می‌شه، فیلم رو تبدیل به نوآری هیجان‌انگیز کرده. آقای عباسی با اضافه کردن صحنه‌هایی سورئال به فیلم، وجه روان‌پریش و ناپایدار کاراکتر قاتلش رو برجسته‌تر کرده. نکتۀ دیگه‌ای که تماشای "عنکبوت مقدس" رو متفاوت می‌کنه، ضبط شدن اون در خارج از کشور (اردن) به دور از محدودیت‌های ارشادی دولت‌ ایرانه. که مطمئنا امتیازها و محدودیت‌های خاص خودش رو داره. مثلا کارگردان دیگه مجبور به توجیه حجاب داشتن زن ایرانی در محیط‌های خصوصی توسط وارد کردن کاراکترهای اضافی "نامحرم" به صحنه یا اجرای ساخت و ساز توسط کارگرها در کنار پنجرۀ اتاق نیست .یا اینکه دیالوگ‌ها باورپذیرترن و اگه کاراکتری بخواد فحشی سنگین تر از "پدرسگ" بگه سانسور نمی‌شه. ولی در عین حال مدیر صحنه، سینماتوگرافر و کارگردان مجبورن در انتخاب مکان، میزانسن، لباس و زوایای دوربین نهایت حساسیت رو به خرج بدن تا نتیجه اثری باورپذیر از آب دربیاد و مخاطب متوجه غریبه بودن محیط فیلم نشه. علاوه بر این، بازی‌ نسبتا خوب خانم زر امیرابراهیمی که جایزۀ بهترین بازیگر زن جشنواره فیلم کن رو براش به ارمغان آورد، اجرای فوق‌العادۀ آقای مهدی بجستانی در نقش سعید حنایی (که واقعا نمی‌دونم چرا ایشون جایزه‌ای نبرده)، مصباح طالب (پسر حنایی) و سارا فضیلت (زینب) در کنار موسیقی متن عالی فیلم از نکات مثبت اون و سوتی‌های عجیب و غریب منشی صحنۀ فیلم از نقاط ضعفش هستن. به هر حال، "عنکبوت مقدس" جامعه‌ای زن‌ستیز، عقب‌افتاده، مذهبی و بسته‌ای رو به تصویر می‌کشه که تفکرات غلط مردم و دولتش اون رو هر روز به عقب‌تر می‌رونه. برخلاف عربده‌هایی که منتقدین سینما و دولتی‌های ایران قبل از اکران فیلم راه انداخته بودن، فیلم آقای عباسی به هیچ وجه اثری ضد دین نیست، بلکه شمشیرش رو به سمت فرهنگ پوسیدۀ حاکم گرفته.