Taxi Driver؛ قهرمان تصادفیِ یک کابوس شهری

اولین چیزی که معمولا راجع به فیلم Taxi Driver به چشم میاد قدرت مسخ کنندگیشه. فیلم با اون سایه های سرد و تاریک و پرده های قرمز رنگ و حرکتهای مخوف دوربینش روایتگر تصویری کابوس مانند از نیویورک اواسط دهۀ ۷۰ میلادیه. کارگردان فیلم، Martin Scorsese، توی مصاحبه ای گفت که فیلمها معمولا مثل رویاها و خیالات بعد از نشئگی عمل میکنن و بیننده رو تو حالتی بین خواب و بیداری قرار میدن، این فیلم هم از این قائله مستثنی نیست. Paul Schrader نویسندۀ فیلمنامه، خاطراتِ Arthur Bremer و ترورِ George Wallace (کاندیدای دموکرات ریاست جمهوری امریکا در سال ۱۹۷۲) بدستش رو بهمراه کتاب "یادداشتهای زیرزمینی" داستایوفسکی (۱۸۶۴) الهام بخش شخصیت جاه طلب و مخرب Travis (با بازیِ Robert De Niro) بیان میکنه. Schrader قصد داشته که توی این فیلمنامه یه قهرمان وجودی اروپایی رو در متنی امریکایی بگنجونه تا موضوع طبیعتی خامتر بخودش بگیره. اگه به خاطره نویسی Travis هم دقت کنید متوجه میشید که گاهی اوقات خیلی بچگونه س و معنی خیلی کمی داره. جهانبینی ش خیلی خردمندانه نیست و عمق چندانی نداره. درگیر بحران وجودیه ولی اونقدرا هم تیز نیست که دلیل مشکلاتش رو بدونه. همین باعث بُروز غم و اندوهش بشکل هیجانات خشونت آمیز میشه.

تو مصاحبه ای Scorsese گفت که بیشتر فیلم الهام گرفته از فیلم The Searchers ساختۀ John Ford در سال ۱۹۵۶ه و Travis هم از خیلی جهات مدل به روز شدۀ کاراکتر Ethan Edwards (با بازیِ John Wayne) که اون هم شخصیتش حول نجات دادن خانمها میگرده. در طول فیلم هم کلی رفرنس به فرهنگ سرخپوستی و غرب وحشی دیده میشه، مثلا طرز برخورد و لباس پوشیدن Travis مثل یه cowboyه و ماشین تاکسیش هم براش مثل اسبشه. شخصیت Sport لباس های سرخپوستی میپوشه و Travis هم موهاش رو به مدل mohawk میزنه. مثل فیلم Searchers، نژادپرستی توی پشت زمینۀ فیلم بطور نامحسوسی وجود داره و آتیشیه به بنزین طبیعت خشونت طلب Travis. مثل Ethan Edwards، کاراکتر Travis هم یه طردشدۀ اجتماعیه. Betsy (با بازی Cybill Shepherd) در اوایل فیلم شخصیت عجیب Travis رو با صفت "موجود متناقض" توصیف میکنه که حق هم داره. Travis انسانی متناقضه؛ حالش از فساد و روسپیگری خیابونای نیویورک بهم میخوره ولی مکررا به سینماهای پورن میره و زن های فاحشه رو با تاکسیش جابجا میکنه. راجع به رژیم سالم غذایی صحبت میکنه ولی ظرف صبحونه ش رو با ویسکی طعمدار میکنه و مدام قرص میندازه بالا. حقیقت اینه که Travis تنها و بی کسه و نتیجتا پُره از مخلوطی از ایدئولوژیها. مثلا با اینکه اقرار میکنه که آدم سیاسی ای نیست، کلی برچسب تبلیغاتی Palantine چسبونده رو در و دیوار خونه ش. چرا؟ چون Betsy (دختری که بهش علاقه منده) حامی سیاسی Palantineه. پس Travis هم خودبخود به اون سمت کشیده شده. در اصل معاشقه ش با Betsy بر پایۀ نیازش به قاطی شدن با مردم عادی بعد از سپری کردن دوره ای از زندگیش در جنگ ویتنامه.

فیلم حول رابطۀ Travis با دو دختر میچرخه. با تمام تفاوت هاشون، دنیای جنسی و پر از خشونت Iris در موازات زندگی سطحی و سیاسی Betsy حرکت میکنه و جفتشون تحت تاثیر قهرمان بازیهای مُبهم Travisن. در ابتدای فیلم Betsy به شکل یه فرشته و زنی پاک به بیننده معرفی میشه. صدای راوی گونۀ Travis اون رو با این جمله که "کسی نمیتونه بهش دست بزنه" (چون پاکه) توصیف میکنه. اولین باری که هر دو رو توی یه شات میبینیم، Betsy پشت میزش در پایگاه تبلیغاتی نشسته و خیلی دورتر Travis از بیرون از پایگاه و توی تاکسیش درحال زول زدن بهشه. Iris ولی مایلها با این پاکی که تو Betsy میبینیم فاصله داره و برخلاف اون اولین باری که Iris رو میبینیم عین یه بچه گمشده میپره تو ماشین Travis. برای Travis وجه تشابه این دو دختر، مردهای اطرافشونه. چیزی که Travis رو آزار میده اینه که هر دوی اونها آلت دست مردهایی با مقام های سیاسی و اجتماعی ن که البته این دید زمانی قوت میگیره که Betsy پسش میزنه. یه بخش کلیدی از کاراکتر Travis اینه که نمیتونه درک کنه که Betsy بخاطر چیزی بالاتر از یه برداشت سطحی از شخصیتش اون رو رد کرده. از همینجاس که تنفر Travis نسبت به شیوۀ زندگی ای که اون رو پس میزنه و قبول نداره شروع میشه. حس میکنه که سرکوب و خورد شده و شروع میکنه به دیدن Palentine و Sport به عنوان سنبل های رنجششن.

رویارویی Travis با هر دو مرد برای اولین بار توی تاکسیش صورت میگیره. زاویۀ دوربین به خوبی نشون دهندۀ تفاوتشون تو بکارگیری قدرتشونه. تصویر Palentine توی تاکسی وقتی داره از قدرت سخنوری و کاریزماش استفاده میکنه بسیار واضح و کامل نشون داده میشه. این درحالیه که وقتی دفعۀ اول Sport به جلوی دوربین میاد نمیتونیم صورتش رو ببینیم و فقط از ناف به پایینش از داخل ماشین مشخصه. Sport از قدرت بدنیش استفاده میکنه تا Iris رو از ماشین بکشه بیرون و از پولش استفاده میکنه تا از شر Travis خلاص بشه. این در حالیه که Palentine با جذابیت و تو دل برویی کارش رو میبره جلو. این تضاد قدرت فیزیکی و قدرت شخصیتی بارها در طول فیلم به تصویر کشیده میشه. مثلا وقتی Betsy متوجه زول زدنای Travis میشه و از حضورش و نگاه هاش آزرده میشه، Tom رو به عنوان محافظ میفرسته تا بطور کلامی عذر Travis رو بخواد. در اصل از سیاست برای رفع مشکلش استفاده میکنه. حال اونکه وقتی Iris از حضور Travis آزرده میشه، بازوی یه مرد غریبه توی خیابون رو میگیره تا حفظ امنیت کنه. اینطور میشه که وجه های "مقام" و "مردونگی" میرن تو مخ Travis و آتیشی میشن واسه بنزین خشم و دیوونه بازیهاش. فک میکنه که باید Sport و Palentine رو تو این دوئل غرب وحشی شکست بده تا به زندگیش یه هدف و معنی بده.

توی یه مصاحبه با Roger Ebert در سال ۱۹۷۶، Scorsese توضیح میده که Taxi Driver از خیلی جهات یه فیلم فمینیستیه و Travis در اصل حکم کنجکاوی های یه شخصیت مردونه رو داره. Travis درگیر عقده "فرشته-فاحشه"س (ناتوانی جنسی بعضی مردها وقتی یه رابطه عاطفی نرمال رو تجربه میکنن؛ برای اینجور مردها زنها به دو دستۀ فاحشه و فرشته تقسیم میشن و فقط دوست دارن با اونایی بخوابن که از دستۀ اول ن). برای همین Betsy و Iris از نظر Travis به سنبل های "مقام" و "خلوص" تبدیل میشن. پس به باور خودش، حس انتقام گیریش از جنس ایثار برای نجات دادن اونها از ظلم و ستمه. درحالیکه در واقعیت، حرکت هاش تلاشهایی برای به رخ کشیدن حس "مردونگی"ش به متجاوزین زندگیشه. حالا هم که از لحاظ عاطفی از سمت Betsy پس زده شده، تصمیم به اظهار "مردونگی"ش در حالتی سایکوسکشوال از خشونت میگیره. جالبی فیلم تبدیل شدن تصادفی Travis به یه قهرمانه در حالیکه جای هیچ شکی نیست که نیت جالبی برای کاراش نداشته. تو دنیای Betsy اون یه پارتیزانه که آماده س تا جامعه رو از زوال نجات بده و تو دنیای Iris اون یه cowboyه که به تنهایی به نجات آدمای گرفتار میتازه. از نظر عموم هم Travis اشتباها یه قهرمان تلقی میشه.

خیلیا بر این باورن که صحنۀ پایانی فیلم در اصل یه رویاست. رویایی که Travis بعد از تیر خوردنای مکرر و در حال مرگ توی اتاق میبینه. میبینه که تبدیل به یه قهرمان ملی شده و Betsy که یه زمانی پسش زده حالا میاد و بهش نخ میده... و حالا اونه که فرصت داره تا دختر رو پس بزنه. اما من بخاطر چندتا دلیل با این تفسیر مخالفم. درسته که شکل و شمایل این صحنه کمی رویاییه ولی یه خورده حس ناآرومی توش احساس میشه که باعث میشه من فک کنم این صحنه واقعیه. این فیلم سبک روایتی مفرد داره و در اصل بهمون دنیا رو از دید Travis نشون میده و اگه به صحنۀ آخر دقت کنید متوجه میشید که از کلوس آپ های خیلی بستۀ Travis تشکیل شده و Betsy فقط از داخل آینۀ عقب و از دید Travis نشون داده میشه. در اینکه این صحنه واقعیه هیچ شکی نیست، مسئله دید کج و کولۀ Travis از واقعیته. لحظۀ خیلی مهم وقتیه که Betsy تاکسی رو ترک میکنه، وقتی که دوباره اون حالت روان پریش Travis رو میتونیم توی صورتش حس کنیم. اینجاس که میبینیم Travis هنوز هم عمیقا بی ثباته؛ عین یه بمب ساعتیه که منتظره تا دوباره بترکه. این فیلم در باطن، تحقیقیه برای اونچه میتونه به سر یه مرد تنها بیاد و چطوری تنهایی میتونه به نقطۀ دیوونگی بکشونتش. از نظر من نکتۀ جالب Taxi Driver در اینه که چطور Scorsese به زیبایی بیننده رو گول میزنه تا Travis رو دوست داشته باشه و حتی حس هم ذات پنداری بکنه باهاش. ولی در یه جا بهمون نارو میزنه، همینجاس که Scorsese مجبورمون میکنه تا به خودمون یه نگاهی بندازیم!

جالبه بدونید که مونولوگ معروف Travis جلوی آینه از Bruce Springsteen (خوانندۀ راک امریکایی) گرفته شده. تو یکی از کنسرتهاش که برای تبلیغ آلبوم جدیدش "Born to Run" اجرا میکرد، وقتی تماشاچیا اسمش رو فریاد میزدن، پشت میکروفون گفت "you talkin' to me?" (با من بودی؟). Robert De Niro که توی تماشاچیا بود با این حرکت خیلی حال کرد و اون رو برای Paul Schrader، فیلمنامه نویس Taxi Driver تعریف کرد. Schrader تو مصاحبه ای گفت که این مونولوگ یکی از بهترین خطهای فیلمه که اون ننوشته ش.

آقای Schrader گفته که داستان این فیلم تا حدی اتوبیوگرافی خودشه. بعد از یه سری اتفاقای بدی که تو لس آنجلس براش میوفته، واقعا از لحاظ روحی و عصبی داغون میشه. چند ماهی رو بدون خونه، رفیق و کار طی میکنه. مکررا به سینماهای فیلم پورن میره و کشش بخصوصی نسبت به تفنگ و اسلحه پیدا میکنه. وقتی میبینه که تلاش هاش برای برگشتن به صنعت فیلمنامه نویسی بی فایده س، بعنوان رانندۀ delivery غذا مشغول به کار میشه و کل روز رو به رانندگی تو ماشینش میگذرونه. این حس ترد شدگی و تنهایی کمکش میکنه تا کاراکتر Travis Bickle رو بسازه که مورد پسند Martin Scorsese و Robert De Niro هم قرار میگیره.

بازی معرکۀ Jodie Foster دوازده ساله بعنوان روسپی ای جوون هر بیننده ای رو شوکه میکنه. قبل از اینکه اجازۀ بازی توی فیلم رو بهش بدن، تهیه کننده های فیلم جلسه ای رو باهاش و نماینده های دپارتمان رفاه کودکان کالیفرنیا ترتیب دادن تا مطمئن بشن که به اندازۀ کافی برای نقشش بالغ هست. در طول فیلم هم یه کارمند رفاه کودکان بروی صحنه ها نظارت داشت تا مبادا وقتی صحنه ها خیلی ریسکی میشن Jodie در اونجا حضور داشته باشه. برای صحنه های خیلی سکسی یا خشن هم این خواهر بزرگتر Jodie یعنی Connie Foster بود که با گریم Iris جلوی دوربین میرفت.

برای آماده شدن برای نقشش، Robert De Niro به مدت یه ماه هر آخر هفته سی ساعت رو به روندن یه تاکسی تو نیویورک میگذروند. البته در این زمان De Niro مشغول بازی در فیلم 1900 آقای Bernardo Bertolucci در ایتالیا بود، پس آخر هفته ها به منهتن پرواز میکرد تا بتونه روی تاکسی کار کنه و دوباره به ایتالیا سفر میکرد تا به ادامۀ فیلمبرداریش برسه. در طول این زمان فقط یه مسافر De Niro متوجه شد که راننده ش Robert De Niroه.

مدل موی معروف mohawk شخصیت Travis از سربازای امریکا در ویتنام الهام گرفته شده بود. بعد از صحبت کردن با چندتا سرباز دورۀ جنگ ویتنام Schrader فهمید که اونا قبل از ماموریت های کماندویی شون موهاشون رو اینجوری میزدن تا به دشمن بفهمونن که نمیشه باهاشون به راحتی در بیوفتن. چون فیلمبرداری Taxi Driver بصورت خطی صورت نگرفت، De Niro نمیتونست که برای ضبط صحنه های پایانی فیلم موهاش رو واقعا بتراشه. برای همین مجبور شد تا از یه کلاه گیس mohawk استفاده کنه.

در تابستون سال ۱۹۷۵، کارکنان بهداشت و درمان نیویورک دست به اعتصاب زدن و گفتن که تا زمانی که حقوقشون رو افزایش ندن هیچ آشغالی رو از خیابونا جمع نمیکنن. طی این اعتصاب تپه های از آشغال، گوشه اطراف پیاده روها جمع شدن که نمونه ش در انتهای فیلم وقتی نمای بیرونی هتل رو میبینیم قابل مشاهده س.

برای اینکه فیلم برچسب X Rated (فیلم هایی که تماشاشون برای افراد زیر ۱۸ سال غدغنه) نگیره، Scorsese مجبور شد تا رنگ خون رو در صحنه های آخر فیلم کمی کمرنگ کنه تا کمتر واقعی به نظر بیاد. نتیجۀ کار باعث شد تا فیلم برچسب R Rated (دستۀ فیلمهایی که افراد کوچکتر از ۱۷ سال برای تماشاشون باید با پدر و مادرشون همراهی بشن) بگیره.

اول قرار بود تا نقش مسافری که همسرش بهش خیانت کرده بود رو George Memmoli، که قبلا تو فیلم Mean Streets (۱۹۷۳) ساختۀ Scorsese هم بازی کرده بود، برعهده بگیره. اما بخاطر صدمه ای که سر فیلمبرداری یه فیلم دیگه به کمرش وارد شده بود نتونست خودش رو به تیم Taxi Driver برسونه و این Scorsese بود که با تقبل بازی در نقش همه رو سورپرایز کرد. اون تو مصاحبه ای گفت که Rober De Niro که جلو نشسته بود بهش میگفت چطوری بازی کنه.