Joker؛ جامعه‌ای که هیولای خودش را تولید می‌کند

به جرأت می‌تونم بگم که فیلم Joker (۲۰۱۹) به کارگردانی Todd Phillips، شبیه هیچ‌یک از فیلم‌هایی که براساس کتاب‌های کُمیک ساخته شدن نیست. برداشت‌های مختلفی از این کاراکترِ نقش منفیِ داستان‌های Batman دیدیم، ولی آقای Phillips در این فیلم برداشت سینمایی پخته‌تر و رئال‌تری رو از "شاه‌دلقکِ جرم و جنایت" ارائه می‌کنه؛ برداشتی عاری از صحنه‌های اَکشن معمولِ فیلم‌های ابرقهرمانانه که با روایت تاریک و شجاعانه‌ش باعث می‌شه تا مخاطب از دید این کاراکتر به داستان نگاه کنه؛ داستانِ سقوط آرومِ Arthur Fleck به اعماق تاریک دیوانگی و تبدیل‌شدنش به Joker.

هرچند برای شرکت تهیۀ فیلمِ Warner Brothers اجازه‌دادنِ ساخت این فیلم یه حرکت ریسکی و جسورانه محسوب می‌شد، تو این قمار شانس آوردن و با فروش بیشتر از یک میلیارد دلاریِ فیلم، سودی چندبرابری عایدشون شد. این رکورد هیجان‌انگیزتر می‌شه وقتی متوجه می‌شیم که فیلم برچسبِ R rating (فیلمی که افراد ۱۷ سال به پایین نمی‌تونن بدون والدینشون در سینما تماشاش کنن) خورده. Joker بعد از برنده‌شدن ۲ جایزه در مراسم Golden Globes، نامزد دریافت ۱۱ جایزۀ Oscars شد.

این فیلم قبل از نمایشش هم کلی سروصدا به پا کرد. خیلی‌ها معتقد به احتمال اثرگذاری منفیِ فیلم تو جامعه بودن و اینکه شاید با الهام ازش کسی مردم رو به رگبار ببنده یا عامل برخورد خشونت‌آمیز در زندان‌ها بشه. ولی خوشبختانه تا به امروز شاهد جنایتی الهام‌گرفته از فیلم نبودیم. به‌قول Joaquin Phoenix، بازیگر نقش Joker، "این فیلم برای یاددادن اخلاق و تفاوت خوب و بد ساخته نشده". Joker در درجۀ اول فیلمی راجع به سلامت روانی و مخصوصا ساختارهاییه که باعث بی‌اهمیت‌شمردن مشکلات روانی می‌شن. در وهلۀ بعد، کیفرخواستی از جامعۀ دوپارۀ امریکاست؛ جامعه‌ای که فقیر رو به‌خاطر ناتوانیش برای تبدیل به پول‌کردن این به‌اصطلاح "رویای امریکایی" پس می‌زنه. قدرت Joker در تواناییش برای جلب توجه بیننده به ضعف‌های این جامعۀ دوبعدی با تمرکز بر فردیه که از هر دو طرف بدی دیده. به‌قول Chauncey K. Robinson، روزنامه‌نگار، Joker نمونه‌ای بی‌تعارف از جامعه‌ای مشکل‌داره که هیولای خودش رو تولید می‌کنه.

استفاده از لوگوی دهۀ هشتادی کمپانی Warner Bros برای فیلم Joker (۲۰۱۹)، اشاره‌ای مستقیم به زمان اتفاق‌افتادن داستان، یعنی اوایل دهۀ هشتاد میلادی، داره.

شخصیت Arthur Fleck فردی تنها و روان‌پریش در لباس رنگ‌ووارنگ دلقکیه که در ابتدای فیلم مورد آزار و اذیت یه سری نوجوون اوباش قرار می‌گیره و در پایان فیلم ناخواسته تبدیل به رهبر جنبش انقلابی آشوب‌طلبان می‌شه. برخلاف تمام مسیرهایی که معمولا شخصیت Joker، به‌عنوان "ابر بد" شرور مقابل Batman توی داستان طی می‌کنه، Jokerی که Arthur Fleck توی این فیلم به نمایش می‌ذاره شخصیتی به‌مراتب انسانی‌تر و پیچیده‌تره. به تصویر کشیدن Arthur به‌عنوان کسی که با مادرش زندگی می‌کنه، هر از گاهی پرستاری می‌شه، مددکار داره و دوران کودکی پرخشونتی داشته، از همون ابتدا حس ترحم رو در بیننده ایجاد می‌کنه. جامعه به‌خاطر بیماری‌ای که باعث قهقهه‌های بی‌اراده‌ش در جاهای نامناسب می‌شه، او رو طرد و تبدیل به فردی بی‌کس و گوشه‌گیر کرده که مرتبا توی خیال‌پردازی‌هاش به سر می‌بره؛ خیال‌پردازی‌هایی از تصور یه مصاحبۀ صمیمانه با مجری مشهور تلویزیونی Murray Franklin با بازی Robert De Niro، به‌عنوان پدری که هرگز نداشته، تا داشتن رابطه‌ای عاطفی با همسایه‌ش.

آقای Phillips کاراکتر Arthur Fleck رو اینجوری توصیف می‌کنه: "اون مردیه که در حین جست‌وجو برای هویتش، اشتباها تبدیل به یه نماد می‌شه، درحالی‌که هدف اصلیش خندوندن مردم و شاد کردنشون بود."

ایشون در مورد آقای Joaquin Phoenix هم می‌گه:

«استایل و غیرمنتظره‌بودن Joaquin که خیلی هم به نقشش میاد و اینکه هیچ‌وقت خودش رو محدود به یه چیزی نمی‌کنه رو خیلی دوست دارم... ادیت این فیلم کلی طول کشید چون به‌خاطر بازی‌های متفاوتی که تو هر برداشت داشت، حدود ۱۸ تریلیون ورژن مختلف از فیلم رو دستمون بود... به نظرم اون زیرک و چالاک‌ترین بازیگریه که تابه‌حال باهاش کار کردم. هیچ‌وقت رو یه چیز گیر نمی‌کنه. فرایند ضبط فیلم براساس اجراهای Joaquin که تو هر برداشت تغییرش می‌داد جلو می‌رفت. همیشه بهش یه خط از کارهایی که ازش می‌خواستم می‌دادم. اونم همه رو تغییر می‌داد، ولی انصافا نتیجه چیز خوبی از آب درمیومد. اون هیچ‌وقت خودش رو محدود به یه چیز مشخص نمی‌کرد.»

صحنۀ ابتدایی فیلم که در اون Arthur Fleck رو با چشمی پر از اشک در حال تلاش برای لبخندزدن می‌بینیم، نه‌تنها رفرنسیه به کاراکتر Gwynplaine از فیلم The Man Who Laughs (۱۹۲۸) ــ که در اصل شخصیت Joker کمیک‌بوک‌های DC از اون الهام گرفته ــ بلکه اشاره‌ایه به صورتک‌های "کمدی و تراژدی" تئاتر. Arthur همیشه غمگینه، اما مشکل روانیش او رو مجبور به داشتن صورتی شاد کرده.

کش‌وقوس‌های Arthur Fleck تو فیلم هم رفرنس به نقاشی‌های Egon Schiele در دهۀ ۱۹۱۰ میلادی و هم کاراکتر Pierrot تو پانتومیم‌های فرانسویه.

تا اونجایی که من تحقیق کردم، اسم Arthur Fleck تو هیچ کمیک‌بوکی از دنیای DC نیومده. آقای Todd Phillips این اسم رو از کجا آورده، نمی‌دونم. اسم Arthur Fleck یا A. Fleck خیلی شبیه Affleckه. می‌دونیم که Ben Affleck سابقۀ بازی در نقش Batman رو هم داره.

اسم مددکاری که روی پروندۀ Arthur کار می‌کنه، Deborah Kaneه که شاید رفرنسی باشه به اسم Bob Kane، یکی از خالقین شخصیت Batman.

رستورانی که توش Arthur با Sophie قرار می‌ذاره، تو خیابون Jerome Avenueه که می‌تونه اشاره‌ای باشه به Jerome Valeska از سریال Gotham که یه‌جورایی شخصیت Joker با الهام ازش شکل می‌گیره. برادر دوقلوی Jerome توی سریال، Jeremiah Valeska نام داره که تبدیل به Joker اصلی می‌شه.

توی یکی از معروف‌ترین داستان‌های کلاسیک Joker به اسم The Killing Joke که نوشتۀ Alan Mooreه، شخصیت Joker به Batman می‌گه: "فقط یه روز بد کافیه تا عاقل‌ترین مرد تبدیل به یه روانی بشه!" در مورد Arthur باید گفت که تعداد روزهای خوبش اون‌قدر کمه که عاملی برای تسریع سقوط به دیوانگیش شده. اخراجش از کار ضربه‌ای بود که او رو به سمت پرتگاه هُل داد و آزار و اذیتش توسط سه مرد در مترو که به کشتنشون ختم شد هم برداشتش از واقعیت رو کامل از هم پاشید. کشتن افرادی که بهش بد کردن، به ذهن و دنیاش آرامش و آزادی میاره، پس به این کار ادامه می‌ده. این باعث بالا رفتن حس آزادی و اعتمادبه‌نفسش می‌شه.

با دیدن پخش اجرای استندآپ کمدی افتضاحش از شوی تلویزیونی Murray Franklin و مورد تمسخر قرار گرفتنش، وقتی برای شرکت در برنامه به استودیو دعوت می‌شه تصمیم می‌گیره تا با کشتن خودش در میان شوی زنده، پیامش رو به جهانیان برسونه. قبل از ضبط برنامه، این کار رو در پذیرایی خونۀ خودش و در اتاق تعویض لباس استودیو تمرین می‌کنه، ولی وقتی به روی صحنه می‌ره، تصمیمش عوض می‌شه و Murray Franklin، کسی رو که باور داشته بهش بد کرده، رو تو برنامۀ زنده‌ش به قتل می‌رسونه. اینجاست که Arthur Fleck که درگیر نُرم‌ها و قوانین اجتماع بوده، می‌میره و Joker که موفقیت رو از راه‌های مرسوم دنبال نمی‌کنه متولد می‌شه. کشتن سه تاجر بورس Wall Street توی مترو، توسط جامعه به‌عنوان ایستادگی در مقابل پولدارها قلمداد می‌شه و در طول فیلم به ایجاد حرکتی حمایتی ختم می‌شه.

اینکه قتل‌هایی که Arthur مرتکبشون می‌شه، توسط مردم خشمگین و احتمالا بیکار Gotham بزرگ دونسته و جشن گرفته می‌شن، من رو یاد جریان Bernie Goetz در نیویورک می‌اندازه. Goetz در سال ۱۹۸۴ به سمت یه سری گدا شلیک کرد و به قتل رسوندشون. او دلیل این کارش رو تهدیدشدن از طرف اون‌ها بیان کرد. خیلی عجیبه که نیویورکی‌ها کارش رو به‌خاطر برگردوندن عدالت به شهر تحسین کردن!

اعتراف به قتل سه جوون در مترو و به‌هم‌ریختن شوی Murray Franklin، باعث به‌رسمیت‌شناخته‌شدن Arthur به‌عنوان سردمدار این هرج‌ومرج و شورش می‌شه. پیروان جدیدش، او رو از چنگ پلیس درمیارن و او جایگاهش رو در بین جمعیتی که دیوونگیش رو با آغوش باز پذیرا هستن پیدا می‌کنه و لقبی که Murray موقع مسخره‌کردن استندآپ کمدیش روش گذاشت، یعنی "لوده و دلقک"، رو برای خودش انتخاب می‌کنه و Joker زاییده می‌شه. اینجا می‌شه با نمایش اسامی دست‌اندرکارها فیلم به پایان برسه، ولی صدای خندۀ بلندی به گوش می‌رسه و صحنۀ نهایی شروع می‌شه؛ Arthur در تیمارستان Arkham دیده می‌شه که انگار داره به داستانش فکر می‌کنه. آخرین صحنه او رو رقص‌کنان با آهنگی از Frank Sinatra، درحالی‌که با هر قدم رد خونی به روی زمین باقی می‌ذاره، در حال خروج از اتاقش نشون می‌ده. همین‌که نگهبان‌ها شروع به دنبال‌کردنش می‌کنن، کلمۀ پایان روی صفحه به نمایش درمیاد و ما با داستان Arthur Fleck خداحافظی می‌کنیم.

فونت و نوشتار لوگوی برنامه هم خیلی شبیه فونتیه که در سریال انیمیشنی Batman (۱۹۹۲) به کار رفته.

وقتی Arthur توی آپارتمانش در حال رقصیدنه، روی صفحۀ تلویزیون می‌شه فهرست دست‌اندرکارهای شوی Murray رو دید. قاطی اون‌ها، اسامی یه سری از عوامل تهیۀ فیلم مثل Ben Gatollari و Will Limpert هم به چشم می‌خوره.

در انتهای فیلم، Arthur با Murray و همکارش برای اولین بار تو اتاق شمارۀ 404 ملاقات می‌کنه. جالبه بدونید که اولین فصل Batman Year One در کمیک‌بوک شمارۀ 404 چاپ شد که به جریان قتل والدین Bruce Wayne می‌پردازه.

کشتن Murray Franklin تو شوی تلویزیونی زنده‌ش جلوی تماشاچیا رفرنسیه به کمیک‌بوک The Dark Knight Returns (۱۹۸۶) که در اون Joker مجری و تمام تماشاچیای برنامۀ تلویزیونی رو جلوی دوربین‌ها به قتل می‌رسونه.

در ظاهر، فیلم روایتگر سقوط Arthur در جنون و تبدیل‌شدنش به Jokerه. در ابتدای فیلم او رو در فضایی تاریک و غم‌زده، تسلیم و درهم‌شکسته می‌بینیم که به‌آهستگی در حال بالا رفتن از پله‌ها به‌سوی زندگی غم‌انگیزشه؛ ولی کمی بعد، Arthur پشت به خورشید، رقص‌کنان از پله‌ها به‌سمت دیوونگی سقوط می‌کنه و طی یه سری اتفاق او تبدیل به قهرمانی در داستانش می‌شه. به‌طوری‌که در پایان فیلم، این "قاتل" پیروزمندانه و قهرمانانه به‌عنوان یه villain (منظورم آدم بد داستان‌های کمیکه) به تصویر کشیده می‌شه.

در تمام مراحل این تغییر و تحول، همیشه دلایلی برای همدردی، همدلی و یا حتی دلسوزی با Arthur داریم. می‌شه بهش به‌عنوان مردی شکست‌خورده که از بچگی تحت آزار و اذیت بوده و توسط مادرش که تعادل روحی نداشته نادیده گرفته شده، نگاه کرد؛ کسی که مدام توسط جامعه عقب رونده و طرد شده و زیر بار این همه فشار بالاخره از کوره در رفته. از طرفی هم می‌شه بهش به‌عنوان فرد بدی نگاه کرد و گفت که دلیلی نداره به‌خاطر مشکلات روانیش دست به چنین کارهای وحشتناکی بزنه. حتی می‌شه ترکیبی از این دو رو براش در نظر گرفت و به‌جای سفید یا سیاه دونستنش، تصویری خاکستری از Arthur Fleck توی ذهن داشت. کلید در صحنۀ نهاییه؛ انگار کل فیلم از دید Arthur بوده که برای مددکار بیمارستان Arkham تعریف می‌شده.

در طول فیلم با معمایی راجع به هویت والدین Arthur مواجه می‌شیم؛ ایده‌ای که Thomas Wayne رو که سال‌ها قبل رئیس مادرش بوده، پدر او معرفی می‌کنه. Arthur پرونده‌ش رو در تیمارستان Arkham بررسی می‌کنه و متوجه می‌شه که Penny (مادرش) در واقع او رو به فرزندخوندگی گرفته. البته Penny همچنان این مسئله رو انکار می‌کنه و می‌گه که Thomas Wayne به‌دروغ پرونده‌سازی کرده تا شهرتش به خطر نیفته. هرچند Arthur عکسی حاوی پیامی از Thomas به مادرش پیدا می‌کنه، حالت روانی و بی‌ثبات Penny باور حرف‌هاش رو سخت می‌کنه.

اسم مادر Arthur توی فیلم، Penny Fleckه. Penny کم‌ارزش‌ترین واحد پول انگلستانه و یه‌جورایی معنی بی‌ارزش می‌ده و Fleck به معنی نقطه، لکه یا نور کمه. این اشاره به کوچک‌شمردن و بی‌ارزش‌دونستن او توسط Thomas Wayne و اجتماعه.

اما وقتی Arthur رو در انتهای فیلم تو تیمارستان می‌بینیم، اصلا شبیه کسی نیست که بخواد برای دفاع از خودش کسی رو قانع کنه که در حقش ستم شده. خیلی نامتعادل و روان‌پریش به نظر می‌رسه و حتی به مددکار نگاه هم نمی‌کنه. پس شاید این اتفاقاتی که داره تعریف می‌کنه صرفا برای آروم‌کردن خودشه تا آزار و اذیت و بی‌توجهی و صدمات جسمی‌ای که تو بچگی تجربه کرده رو بتونه تو ذهنش سرکوب کنه. این‌طوری می‌تونه ترس رو تو خودش از بین ببره و خودش رو به‌عنوان قهرمان قصه جا بزنه. اما آیا توی این لحظه اصلا می‌دونه یه قهرمان یا یه آدم خوب باید چه شکلی باشه؟

خیلی‌ها هنوز که هنوزه به مقایسۀ بی‌مورد بازی Joaquin Phoenix و Heath Ledger می‌پردازن، بدون اینکه در نظر بگیرن که Arthur Fleck تو فیلم Joker و احتمالا Jack Napier تو فیلم Batman: The Dark Knight دو وجه کاملا متفاوت از کاراکتر Joker رو توی این دو فیلم به نمایش می‌ذارن. از نظر من Arthur Fleck اون Jokerی نیست که بلای جون Batman می‌شه و در اصل الگوییه که Joker اصلی ازش الهام گرفته. به اسم فیلم هم که دقت می‌کنیم متوجه این مسئله می‌شیم که توش از حرف تعریف و معرفۀ the استفاده نشده؛ یعنی اسم فیلم The Joker یا تنها Joker و یا حداقل اون Joker شناخته‌شده و معروف نیست.

درحالی‌که منظور از Joker می‌تونه هر دلقک و یا حتی از نظر Murray هر آدم لوده‌ای باشه. Bruce Wayne هم توی این فیلم خیلی جوونه و وقتی آمادگی Batman‌شدن پیدا می‌کنه، دیگه Arthur Fleck خیلی پیر شده. گذشته از این، Arthur Fleck که تو Joker می‌بینیم عمرا بتونه مغز متفکر جنایات پیچیده باشه و با خوشحالی دنبال ایجاد هرج‌ومرج بگرده. هرچند تو باطنش قدرتی خفه‌کننده و تاریکی‌ای جوشان داره، Arthur شخصیتی ترسو، شکننده و ضعیف و فیزیکی کم‌بُنیه داره. او فقط افرادی رو می‌کشه که معتقده بهش بدی کردن.

تقریبا پشت کارهاش منطق نصفه‌ونیمه‌ای داره و هیچ قصدی برای رنجوندن یا صدمه‌زدن به آدم‌های بی‌گناه یا تبدیل‌شدن به سردکردۀ جنایتکارها نداره. در آخر فیلم می‌بینیم که دلیل پذیرفتن جایگاهی که براش دست‌وپا شده، ارضای تمایلاتش برای تبدیل‌شدن به یه villain نیست. او این کار رو با آغوش باز انجام می‌ده، چون در هویتی که مردم بهش نسبت دادن ذوب شده. این villain کاملا با اون چیزی که از Joker می‌شناسیم فرق می‌کنه. آقای Todd Phillips هم تو مصاحبه‌ای اشارۀ کوچیکی به این فرضیه کرده که Arthur اون Joker معروف نیست و فقط الهامیه برای به‌وجوداومدنش: "از خیلی جهات می‌شه به فیلم نگاه کرد. Arthur شاید Joker نباشه و فقط یه برداشت از داستان خاستگاهش باشه. این داستانیه که از زبون یه آدم مشکل‌دار داره تو یه تیمارستان نقل می‌شه. فکر نکنم او قابل‌اعتمادترین راوی دنیا باشه."

با این حال، آقای Joaquin Phoenix که برای ایفای نقش در این فیلم بالای ۲۳ کیلوگرم وزن کم کرد و نهایتا جایزۀ بهترین بازیگر Oscar رو برنده شد، معتقده که Arthur همون Joker واقعیه که می‌شناسیم. ولی این می‌تونه فقط نظر ایشون باشه. آقای Todd Phillips در مورد معنی واقعی پایان فیلم نظر مشخص و قاطعی نداره و گفته که تفاسیر زیادی برای اون وجود داره و هرگز نظرش راجع به ماجرا رو به این زودی‌ها برملا نمی‌کنه.

وقتی بعد از کشتن Murray توسط Joker، آشوب شهر رو فرامی‌گیره، می‌بینیم که خونوادۀ Wayne در کوچه‌ای تاریک خفت می‌شن که به کشته‌شدنشون می‌انجامه. قبل‌تر دیدیم که Arthur مادرش رو می‌کشه. در این لحظه زندگی Bruce Wayne برای همیشه دچار تغییر می‌شه و Arthur هم همون Joker رو می‌پذیره. در انتهای فیلم، توی تیمارستان Arkham می‌گه که دلیل خندیدنش فکرکردن به یه جوکه. هم‌زمان Bruce Wayne رو بالای سر جسد پدر و مادرش می‌بینیم. بعد از این صحنه، خندۀ Arthur حتی بلندتر می‌شه. از اونجایی که خبری از این قتل نداشته، احتمالا اون هم توی ذهنش اتفاق افتاده. البته این امکان هم وجود داره که خبر قتل والدین Wayne رو قبل از انتقال به Arkham شنیده و توی تصورش اون رو بازسازی کرده باشه. پس دلیل خنده‌ش می‌تونه این باشه که "نابرادریش" هم مثل او یتیم شده. برخلاف بقیۀ داستان‌های Batman که توشون Bruce Wayne عامل به‌وجوداومدن Jokerه، توی این فیلم این Jokerه که به‌صورت غیرمستقیم کلید شروع پروژۀ Batman رو فشار می‌ده.

نقش Bruce Wayne تو فیلم رو Dante Pereira-Olson بازی کرده. ایشون همون بازیگری هستن که توی فیلم You Were Never Really Here (۲۰۱۷) نقش بچگی‌های کاراکتر Joe با بازی Joaquin Phoenix رو ایفا کرده بود. همین ارتباط بین دو بازیگر باعث شده که خیلیا بر این باور باشن که توی فیلم Joker دو کاراکتر Bruce Wayne و Arthur Fleck نابرادری هستن.

شبی که Thomas Wayne به قتل می‌رسه، به‌همراه خانواده‌ش از سینمایی که فیلم Modern Times رو نمایش می‌داده بیرون میاد. این فیلم از Charlie Chaplin به انسان‌های بدوی از طبقۀ کارگری می‌پردازه که در فرایند صنعتی‌شدن جامعه گرفتار شدن؛ درست مثل Arthur که درگیر جامعه‌ایه که رحمی به افرادی مثل اون نداره. در پایان فیلم Modern Times شخصیت اصلی تبدیل به سلبریتی‌ای محبوب می‌شه؛ بسیار شبیه به سرنوشتی که برای Arthur رقم می‌خوره. در همین صحنه، پوستری از فیلم Excalibur (۱۹۸۱) هم به چشم می‌خوره که اشاره به زمان اتفاق‌افتادن داستان فیلم داره. این فیلم به داستان به‌قدرت‌رسیدن و سقوط King Arthur می‌پردازه. در فیلم Joker هم شخصیتی به اسم Arthur قدرت می‌گیره. در فیلم Batman v Superman (۲۰۱۶) هم خونوادۀ Wayne بعد از تماشای این فیلم کشته می‌شن.

در پایان فیلم، با توجه به ردپای خونی Arthur می‌شه به این نتیجه رسید که مددکار رو کشته. این تنها قربانی‌ایه که به Arthur به هیچ وجه صدمه‌ای نزده. شاید هم همۀ قتل‌هایی که به خیال خودش موجهه، قبل از این اتفاق چیزی جز خیال‌پردازی نبوده. شاید در ابتدای فیلم همکارش هیچ تفنگی رو بهش پیشنهاد نداده، ولی Arthur برای توجیه‌کردن کشتار وحشیانه‌ش اون رو تصور کرده.

در آخر چیزی که به ذهنم می‌رسه نکته‌ای از داستان The Killing Jokeه که در اون، کاراکتر Joker می‌گه که اگه قرار باشه داستانی برای آغاز پیدایشش انتخاب کنه، ترجیح می‌ده تا حالتی "چندگزینه‌ای" داشته باشه. مثل همون چیزی که از شخصیت Joker فیلم Batman: The Dark Knight از Christopher Nolan می‌بینیم. این شخصیت با بازی Heath Ledger هر بار داستان متفاوتی برای تعریف گذشته‌ش بیان می‌کنه. به‌شخصه ترجیح می‌دم تا به Joker به‌عنوان فیلمی رک و ساده‌تر نگاه کنم و به استثنای یکی‌دو مورد روایت‌شده توسط راوی غیرقابل‌اعتمادمون، اون رو برداشتی درست و واقعی از داستان بدونم.

صحنۀ پایانی فیلم، اشاره‌ای نمادین به این ماجراجویی پرابهام بیننده در طول فیلمه. رقص Joker در انتهای راهروی تیمارستان کامل در تضاد با داستان تاریک و مشوش فیلمه. Joker این تضاد رو با آغوش باز درمی‌گیره و در نهایت از دست نگهبان‌های Arkham فرار می‌کنه؛ درست مثل واقعیتی که ممکنه بین صحنه‌های فیلم از چشم‌مون مخفی مونده باشه، Joker از بین دست‌هاشون مثل یه ماهی لیز می‌خوره و در می‌ره.

نکتۀ دیگه‌ای که جا داره راجع بهش صحبت بشه، مربوط به ساعت‌های توی فیلمه. در طول فیلم تمام ساعت‌هایی که می‌بینیم، زمان ۱۱:۱۱ رو نشون می‌دن. تو صحنۀ اول و آخر فیلم، یعنی در اولین ملاقاتش با مددکار و وقتی داخل تیمارستان Arkhamه، زمان یکیه. این می‌تونه به این معنی باشه که تمام چیزهایی که توی فیلم می‌بینیم در واقع یه فلش‌بک یا شاید داستانیه که Arthur سرهم کرده. ولی وقتی از محل کارش هم اخراج می‌شه، ساعت همین زمان رو نشون می‌ده. آقای Todd Phillips گفته که جریان ساعت‌ها کاملا اتفاقی و غیرعمدی بوده؛ من که نمی‌تونم باور کنم. مخصوصا وقتی می‌دونم که تو انجیل King James، آیۀ ۱۱ از فصل ۱۱ این جمله‌ست: "همانا خداوند فرمود: بنابراین، بدی و شر بر آنان نازل خواهم کرد که از آن راه فراری نیست، اگرچه از من کمک بخواهند، به آن‌ها گوش نخواهم داد." این آیه می‌تونه اشاره به انتقام‌گرفتن Joker از شهر Gotham و مردمی که آزارش دادن داشته باشه. توی فیلم Us محصول ۲۰۱۹ به کارگردانی Jordan Peele هم عدد ۱۱:۱۱ به همین آیه اشاره داره.

چیز دیگه‌ای که نظرم رو جلب کرد، شمارش معکوس مخفی‌شده توی فیلم بود که تو صحنه‌های متوالی مشاهده می‌شه. عدد ۱۱ رو که توضیح دادم. عدد ۱۰ رو هم بعدا لابه‌لای اعداد دیگه توضیح می‌دم. بعد از به‌قتل‌رسوندن سه تاجر تو مترو، Arthur در سکوی شمارۀ ۹ پیاده می‌شه. این عدد جالب می‌شه وقتی متوجه می‌شیم که اون‌ها با شلیک ۹ گلوله کشته شدن. می‌دونیم که ۹ گلوله توی هفت‌تیر جا نمی‌شه، ولی هیچ صحنه‌ای مربوط به پرکردن خشاب نشون داده نشد. بعد از این صحنه، Arthur به آپارتمانش می‌ره و سری به خونۀ همسایه‌ش که شمارۀ 8Bه می‌زنه. با درنظرگرفتن اینکه خونۀ خودش ته همون راهروئه، می‌شه حدس زد که پلاک خونۀ Arthur شمارۀ ۱۰ باشه.

بعد از قاپ‌زدن مدارک مادرش، Arthur از پله‌ها به‌سمت طبقۀ ۷م فرار می‌کنه. بعد از کشتن همکار سابقش، توسط افراد پلیس تعقیب می‌شه و در سکوی شمارۀ ۶ سوار مترو می‌شه. پیداکردن شمارۀ ۵ یکمی برام سخت بود. شاید وقتی که Arthur از مترو پیاده می‌شه و خیلی خوشحال به رقص و شادی می‌پردازه، با دستش این عدد رو نشون می‌ده. وقتی Arthur به استودیو می‌رسه و برای اولین بار با Murray و همکارش صحبت می‌کنه، پشت سر این دو نفر، عدد ۴ بر روی دیوار اتاق تعویض لباس دیده می‌شه. بعد، روی صحنه، Joker به قتل ۳ تاجر در مترو اعتراف می‌کنه. البته در همین موقع دوربین شمارۀ ۳ رو می‌بینیم که close-upی از اون گرفته. در حین برنامه، Murray می‌گه که ۲ مأمور پلیس تو وضع وخیمی هستن. Joker هم با ۲ شلیک گلوله او رو می‌کشه.

وقتی Joker توسط طرفدارهاش از ماشین پلیس بیرون کشیده می‌شه و در میون جمعیت می‌ایسته، پشت سرش بیلبورد فیلم پورنی با اسم Ace in the Hole رو می‌بینیم که می‌تونه رفرنسی به صحنۀ پایانی فیلم Batman: The Dark Knight باشه که در اون Joker می‌گه: «You need an ace in the hole.» اما Ace، یعنی آس، در بازی‌های ورق معمولا عدد ۱ در نظر گرفته می‌شه. اینم می‌دونیم که ورق‌های بازی همیشه حاوی کارت Joker هستن. این شمارش معکوس ۱۱ به ۱ احتمالا اشاره به تولد Joker و Batman داره.

فیلم Joker تا حدی وام‌گرفته از فیلم‌های Martin Scorseseه؛ مثل داستان Taxi Driver محصول ۱۹۷۶ که راجع به فردی تنها و آشفته با یه هفت‌تیره که به سبک‌وسیاق خشن خودش، برقراری عدالت رو دنبال می‌کنه. طراحی‌های Raging Bull محصول ۱۹۸۰ و مفاهیمی از King of Comedy محصول ۱۹۸۲ که حول کمدینی توهمی با بازی Robert De Niro می‌گرده که آرزوی اجرا در شوی تلویزیونی مورد علاقه‌ش رو داره هم توی فیلم به چشم می‌خوره. علاوه بر این‌ها، Joker تحت‌تأثیر فیلم Fight Club محصول ۱۹۹۹ به کارگردانی David Fincher هم هست.

چند تا موضوع جالب

روی پروندۀ پزشکی Penny اسم دکترش، Dr Benjamin Stoner، قید شده که اسم دکتری در تیمارستان Arkham در کمیک‌بوک‌های DC در دهۀ هشتاده.

اسم یکی از کارآگاه‌هایی که روی پروندۀ Arthur کار می‌کنه Burkeه. این می‌تونه اشاره‌ای باشه به Thomas Burke، کارآگاهی در کمیک‌بوک‌های Batman Detective در دهۀ ۲۰۰۰ میلادی.

Arthur با همکارش Randall، در کنار دیواری با گرافیتی Amusement Mile دیدار می‌کنه تا هفت‌تیر رو ازش بگیره. Amusement Mile کارناوالی در Gotham تو کمیک‌های DCه که بارها محل رویارویی Batman و Joker هم بوده.